We voelen steeds minder en we moeten steeds meer: meer geld, meer carrière en meer prestatie. Maar wat als die honger naar meer ten koste gaat van ons geluk en onze gezondheid? Chronische aandoeningen komen steeds vaker én op jongere leeftijd voor. Volgens anesthesioloog-pijnspecialist Lian Tjon Soei Len zitten we dan ook in een epidemie. Toeval? Nee. “We zitten midden in een gezondheidscrisis. Onze leefomgeving is in de laatste 100 jaar compleet veranderd, terwijl ons lichaam en DNA daar nog niet op aangepast zijn.”
Dat onze leefomgeving zo veranderd is, ligt volgens Lian vooral in het feit dat we als mens onze natuurlijke leefomgeving vernietigen door die uit te putten. “De mens heeft zichzelf op de een of andere manier boven de leefomgeving, het dierenrijk en de biodiversiteit gezet. We buiten het continu uit in de overtuiging dat we meer moeten produceren en meer geld moeten verdienen. De ironie in dit verhaal is dat we zo onze eigen gezondheid kapot maken. We creëren een systeem met supermarkten waar 90% echt niet meer lijkt op voeding. Het is vulling, maar heeft niets met voedingsstoffen te maken. Een systeem waarin we mobiliteit beperken en ons lijf niet meer in beweging brengen. We bewegen veel te weinig, lopen niet meer en zitten zes uur lang op onze billen. We stappen liever in de auto of nemen de elektrische fiets.”
En dat zien we terug in de gezondheid van mensen. Lian legt uit: “Waar je 100 jaar geleden de arts bezocht voor een infectie of botbreuk en waarin de arts expert was, krijgen we nu chronische klachten die te maken hebben met langer bestaande en onzichtbare stress. Dit heeft verschillende oorzaken en is ook zichtbaar in onze cellen. Het leidt tot een overvloed aan meerdere chronische aandoeningen zoals vermoeidheid, diabetes, overgewicht, hart- en vaatziekten, kanker en aanhoudende pijn. Deze chronische aandoeningen komen ook op steeds jongere leeftijd voor. We worden nog wel ouder, onze levensverwachting groeit, maar de hoeveelheid gezonde jaren is teruggelopen.”
Het zit in de bodem
Leefstijl is een van de sleutelwoorden die een verschil kan maken. Lian maakt de vergelijking met een boom. “De takken, bladeren en stam van de boom staan symbool voor de klachten of aandoeningen. De medische wereld is biomedisch opgeleid en richt zich vaak nog op het bestrijden van symptomen. Terwijl de grondoorzaak eigenlijk zit in hoe gezond je bodem is. Als je niet investeert in een vruchtbare bodem, blijf je onkruid bestrijden. De echte oorzaak ligt dieper. De gezondheid van onze bodem wordt beïnvloed door onze keuzes in leefstijl zoals voeding, slaap, beweging en ontspanning. En nog dieper, door onze gevoelens, gedachten en overtuigingen. Deze kunnen ons autonome zenuwstelsel ontregelen dat continu alles aanstuurt. Wat ongezondheid doet, is een disbalans creëren in je immuunsysteem, stress en hormonale systeem. En die drie systemen hebben invloed op ons.” Volgens Lian moeten we daarom anders gaan kijken. “We zullen onze blik die nu gericht is op symptoombestrijding, ook moeten richten op de oorzaak. Zodat de boom gezonder wordt. Zo creëren we een win-win situatie.”
Eigen regie pakken
In het terugvinden van balans en weer gezond worden, is een belangrijke rol weggelegd voor de patiënt. “Er is zoveel mogelijk, als je zelf de regie pakt. Dit willen patiënten ook steeds meer. ‘Dokter, wat kan ik zelf doen?’ wordt mij steeds meer gevraagd. Ik probeer samen met de patiënt te onderzoeken wat de knopjes zijn waar diegene aan wil draaien, zodat we het systeem in balans kunnen brengen. Ik vraag altijd wat iemand wil veranderen en belangrijk vindt. Als iemand daar niet voor openstaat en alleen een prik of pil wil, dan is dat ook prima en dan bespreek ik alle voor- en nadelen daarvan. Als iemand er wel voor openstaat om samen te kijken naar de oorzaak, dan switch ik op dat moment van de rol van expert naar die van een soort coach. Het samen beslissen wordt steeds belangrijker.”
Gezondheid moet makkelijker
Ook de invloed van onze leefomgeving is groot op de (on)gezonde keuzes die we maken, stelt Lian. “De overheid heeft bijgedragen aan een leefomgeving, waarin ongezonde keuzes juist de goedkoopste en makkelijkste zijn. Ze vinden het volgen van de huidige grondwet, waarin het recht op gezondheid staat, betutteling. Ik vind dit gebrek aan ingrijpen om iedereen een eerlijke kans op gezondheid te geven, eerder verwaarlozing. Jonge kinderen worden al vroeg geconfronteerd met een overload aan toegevoegde suikers in blikjes, pakjes en zakjes. Er staat dan op ‘geen suikers toegevoegd’, maar ze gebruiken dan wel allerlei schuilnamen voor suiker zoals fructose en sucrose. Die zijn even schadelijk. De overheid zou op zijn minst neutraler kunnen zijn en van gezondheid een makkelijkere én goedkopere keuze kunnen maken.” Maar ook goede voorlichting kan hierin een belangrijke stap zijn. “Als we op school al leren over wat je gezond houdt én we het uiten van gevoelens zouden normaliseren, dan zou dat heel erg helpen. Kwetsbaarheid is niet iets om ons voor te schamen en emoties uiten is normaal, dat is ook heel belangrijk.”
“We zitten in een maatschappelijke golf waarin we maakbaarheid, controle, succes en geld verdienen, verheven hebben tot het hoogste doel. We verwarren dit met gelukkig en gezond zijn.”
Het tij keren
Om het tij te keren, moeten we stappen zetten. Maar zo makkelijk is dat nog niet. Deze beweging met een bredere blik op zorg stuit soms op weerstand. “Wereldwijd is er al meer dan 20 jaar een beweging gaande die doet aan ‘Integrale Gezondheidszorg’: niet alleen focussen op klachten, maar ook op leefstijl, gedrag en wat iemand nodig heeft om zich gezonder te voelen. Dat vraagt om een andere aanpak van zorgverleners: minder fixen, meer coachen. Samen met de patiënt zoeken naar wat écht helpt. Van leefstijl tot medische behandeling.” Volgens Lian begint het bij bewustwording. “Ik heb niet de illusie dat het morgen allemaal veranderd is. Het is een transitie van generaties. Maar we moeten wel stoppen met wat niet meer werkt en geen waarde toevoegt. Dit zijn we aan elkaar verplicht, gezien de schaarste in de zorg. Schaarste in personeel en middelen. Daar horen andere keuzes bij. We willen de schaarste zo eerlijk mogelijk verdelen. Daarin zit transitiepijn: zowel voor het individu, de arts als de maatschappij. Die hebben een duidelijke uitnodiging nodig om anders te denken, doen en organiseren. Het begint met kleine stapjes, die wel grote impact hebben.”
Rol van de zorgverlener
De rol van de zorgverlener verschuift zo van symptoombestrijder naar een arts die prikken, pillen en operaties bewuster inzet en gezondheid en welzijn versterkt. “Dat vereist andere kennis en vaardigheden. De discussie die de laatste jaren gevoerd wordt, gaat over of dit de zorg is die wij als arts moeten leveren. Gaat dit wel over medisch specialistische zorg? De arts is iemand die informeert en aangeeft wanneer een aanpassing in leefstijl noodzakelijk is. De basis is ‘leefstijl als het kan, medicatie als het moet’. De definitie van gezondheid is veranderd van het statische ‘afwezigheid van ziekte’ naar iets flexibels: weerbaar moeten zijn voor factoren en elementen in het leven die ons uitdagen op sociaal, emotioneel en fysiek niveau. Dát bepaalt onze gezondheid. Artsen moeten advocaat van de gezondheid worden. We moeten onze stem laten horen.”
Waarde toevoegen
Bij DC Klinieken komt leefstijl standaard al aan bod in gesprekken met chronische pijnpatiënten. “We bieden stressorengroepen aan en hebben een beweegplein. We vragen altijd of de patiënt gemotiveerd is aan zichzelf te werken. Dat is het begin. We willen het aankomende jaar echt een voorlopersrol hebben in de beweging van ziekte naar gezondheid. Dat is hard nodig. We gaan leefstijl en gezondheid nog beter integreren in ons zorgaanbod. Alles met als doel waarde toe te voegen aan de kwaliteit van leven van onze patiënten”, aldus Lian. Ook binnen de organisatie en richting collega’s, zijn gezondheid en leefstijl van steeds groter belang. “We moeten welzijn en herstel even belangrijk vinden als productie en efficiëntie. Dat voelt op de korte termijn als niet-rendabel en onzinnig, maar het levert op de langere termijn veel meer op. Die verandering kost tijd en vereist lef en leiderschap, maar zo investeer je wel in de vitaliteit van je mensen. In plaats van gezondheidszorg, die niet doet wat het woord zegt, willen we werken aan gezond-houd-zorg. Het is een andere cultuur, een manier van doen.”