Je hoort er steeds vaker over: het microbioom. Van documentaires tot de verpakking van je yoghurt, overal duikt het op. Maar wat is het eigenlijk? Is het een orgaan, een soort weefsel, of gewoon een hippe term voor iets wat we allang kennen? En waarom wordt het steeds vaker een sleutelwoord in gesprekken over gezondheid?
We stelden deze vragen aan Tim Schreuder, MDL-arts bij DC Klinieken Apeldoorn en Hengelo. In zijn werk kijkt hij, naast de reguliere medische benadering, ook naar hoe leefstijl, darmgezondheid en het immuunsysteem elkaar beïnvloeden.
Het microbioom is meer dan alleen vertering
Het microbioom is een verzamelnaam voor alle piepkleine organismen die in en op je lichaam leven: bacteriën, virussen, gisten en schimmels. De meeste van deze micro-organismen wonen in je darmen. Samen wegen ze wel 1 à 2 kilo en je bezit meer micro-organismen dan eigen lichaamscellen.
Deze kleine organismen doen veel meer dan alleen je eten verteren, legt Tim uit: “Ze zorgen voor de opname van voedingsstoffen, maken vitamines aan en helpen om je darmwand gezond te houden. De darmwand is namelijk flinterdun, maar één cellaag dik. Aan de ene kant zit alles wat je eet of drinkt, aan de andere kant zit je afweersysteem. Een gezond microbioom zorgt ervoor dat die grens sterk en gesloten blijft. Het vormt als het ware een beschermlaag die slechte bacteriën en andere indringers buiten de deur houdt.”
Wat als je microbioom uit balans raakt?
Je darmen hebben meer invloed op je gezondheid dan je denkt. Ze spelen een rol in je afweer, je energie én zelfs in hoe je je voelt. Maar als het evenwicht in je microbioom verstoord raakt, bijvoorbeeld door stress, slecht slapen, eenzijdige voeding of langdurig gebruik van antibiotica, kun je daar op allerlei manieren last van krijgen.
De invloed op je brein
“Je hersenen en je darmen staan direct met elkaar in verbinding.” Tim legt uit: “Ze communiceren met elkaar via zenuwen en via stofjes die je darmbacteriën aanmaken. Het wordt ook wel de darm-brein-as genoemd. Artsen en wetenschappers zien steeds vaker dat een microbioom dat uit balans is, samenhangt met klachten als somberheid, stressgevoeligheid, onrustig slapen of vermoeidheid. Hoe dit precies werkt, wordt momenteel volop onderzocht. Maar we kunnen er niet meer omheen dat er een verband is tussen het microbioom en dit soort klachten.”
De invloed op je afweer en je lichaam
Ook je immuunsysteem werkt nauw samen met je darmen. “Als het microbioom in balans is, helpen de micro-organismen je afweercellen om goed te functioneren. Ze houden de afweercellen in de darmen actief, maar niet overdreven scherp,” aldus Tim. “Wanneer die balans verstoord raakt, dan kunnen stoffen uit je voeding of bacterieresten gemakkelijker in je bloed terechtkomen. Dit kan leiden tot ontstekingsreacties in je lichaam. Die worden weer in verband gebracht met klachten als vermoeidheid, spier- en gewrichtspijn, prikkelbare darmen en een verstoorde nachtrust. Er wordt nog altijd veel onderzoek gedaan naar het microbioom, maar één ding is duidelijk: een gezond microbioom is belangrijk voor zowel lichaam als geest.
“Tijdens het opgroeien spelen voeding, stress, slaap, beweging en medicatie allemaal een rol. De eerste 3 à 4 levensjaren zijn extra bepalend, maar je microbioom blijft je hele leven in beweging.”
Het microbioom als medicijn inzetten?
Dat het microbioom een grote rol speelt in gezondheid, blijkt misschien wel het meest uit een opvallende medische ontdekking: de fecestransplantatie. “Er werd een nieuw medicijn getest bij patiënten met huidkanker. Bij sommige patiënten werkten dat medicijn wel goed en bij anderen niet. Toen onderzoekers het microbioom van de patiënten vergeleken, zagen ze grote verschillen. En toen patiënten met een ‘ongunstig’ microbioom ontlasting kregen van iemand met een gezond microbioom, begonnen ze ineens wel te reageren op het medicijn. Dat is echt mind-blowing!”
“We gebruiken deze behandeling ook bij patiënten met terugkerende darminfecties, waarbij antibiotica niet helpt. De patiënt slikt dan een capsule met ontlasting van een donor met een gezond microbioom. Dat klinkt misschien vreemd, maar het is bewezen dat het werkt. We hebben inmiddels zelfs een officiële fecesdonorbank in Nederland,” licht Tim enthousiast toe.
Je microbioom is uniek en verandert met je leven mee
Het microbioom ziet er voor iedereen anders uit. “Al voor je geboorte wordt de basis gelegd,” vertelt Tim. “Onder andere via het vruchtwater, de manier van bevallen (vaginaal of via een keizersnede) en of je borstvoeding hebt gehad. Tijdens het opgroeien spelen voeding, stress, slaap, beweging en medicatie allemaal een rol. De eerste 3 à 4 levensjaren zijn extra bepalend, maar je microbioom blijft je hele leven in beweging.”
“Wetenschappers proberen te begrijpen hoe die voortdurende veranderingen in je microbioom samenhangen met je gezondheid op oudere leeftijd. Zo wordt er onderzoek gedaan naar mensen die leven in zogenaamde blue zones: geografische gebieden waar mensen niet alleen opvallend oud worden, maar ook langer gezond blijven. Denk aan Okinawa in Japan of het Italiaanse eiland Sardinië,” zegt Tim. “Onderzoekers vermoeden dat hun leefstijl, met veel beweging, sociale verbondenheid en onbewerkte voeding, niet alleen bijdraagt aan hun vitaliteit, maar ook aan een sterk en veerkrachtig microbioom.”
“Het is geen orgaan met een duidelijke vorm of functie. Het zit overal en het werkt bij iedereen anders. Maar dat maakt het juist zo fascinerend.”
Wat kun je zelf doen voor een gezond microbioom?
“Het begint echt bij voeding,” zegt Tim stellig. “Eet veel groente. Die zitten vol vezels en bioactieve stoffen die de groei van gezonde darmbacteriën stimuleren. Zorg voor voldoende variatie in je voeding, want elke bacteriesoort heeft eigen voorkeuren. Hoe gevarieerder je eet, hoe rijker en veerkrachtiger je microbioom. Kies voor vezelrijke producten zoals volkoren granen, peulvruchten, noten, zaden en fruit. En vergeet gefermenteerde producten niet, zoals kimchi, zuurkool, kefir en yoghurt. Die brengen levende bacteriën in je darmen en ondersteunen de bestaande, gezonde soorten die daar aanwezig zijn”.
Voeding is niet het enige dat telt, benadrukt hij. “Drink voldoende water. Je darmen werken beter als je goed gehydrateerd bent. Zorg voor voldoende slaap. Juist als je slaapt, herstelt je microbioom. Beweeg elke dag, al is het maar een korte wandeling. En onderschat stress niet. Langdurige stress kan je microbioom uit balans brengen. Tot slot kunnen probiotica soms ook helpen, maar dat is geen one size fits all. Het blijft maatwerk.”
Wat betekent dit voor de zorg?
Binnen de reguliere geneeskunde speelt het microbioom nog maar zelden echt een rol in de behandelkamer. “Toch zie je dat het leeft,” zegt Tim. “Steeds meer artsen en behandelaren verdiepen zich erin. Want als we de zorg toekomstbestendig willen maken, moeten we verder kijken dan pillen en pleisters. Daar is leefstijl, en dus ook het microbioom, onlosmakelijk mee verbonden.”
Dat we pas relatief kort aandacht hebben voor het microbioom, komt volgens hem vooral doordat het zo ongrijpbaar is. “Het is geen orgaan met een duidelijke vorm of functie. Het zit overal en het werkt bij iedereen anders. Maar dat maakt het juist zo fascinerend.” En het onderzoeksveld groeit snel. “Het aantal nieuwe studies groeit razendsnel. Het is alsof we met z’n allen een nieuwe wereld hebben ontdekt,” zegt Tim enthousiast. “Ik denk dat we straks niet meer om het microbioom heen kunnen.”